Sau một đợt bệnh nặng, phẫu thuật lớn, nhiễm trùng, suy hô hấp hoặc điều trị tại khoa Hồi sức tích cực (ICU), dinh dưỡng là một phần quan trọng của quá trình hồi phục.

Trong giai đoạn cấp tính, nhiều người bệnh không thể ăn uống như bình thường. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ và nhân viên y tế có thể lựa chọn:

• Ăn bằng đường miệng.
• Dinh dưỡng bổ sung đường uống.
• Nuôi ăn qua ống thông dạ dày hoặc đường tiêu hóa.
• Dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch khi có chỉ định.

Tuy nhiên, một câu hỏi rất thực tế mà nhiều gia đình đặt ra là:

“Khi người bệnh đã ổn hơn, bao giờ có thể bỏ ống nuôi ăn hoặc giảm sản phẩm dinh dưỡng để trở lại ăn cháo, ăn cơm và dùng bữa cùng gia đình?”

Câu trả lời không đơn giản là:

“Khi đã đủ kcal.”

Mục tiêu cuối cùng ở người bệnh còn khả năng ăn uống không chỉ là cung cấp đủ năng lượng mà còn là phục hồi khả năng ăn bằng đường miệng một cách an toàn, đầy đủ và phù hợp với tình trạng bệnh.

1. Mục tiêu của dinh dưỡng ở người bệnh nặng là gì?

Dinh dưỡng cho người bệnh nặng không chỉ nhằm cung cấp năng lượng.

Một kế hoạch dinh dưỡng phù hợp cần xem xét đồng thời:

• Nhu cầu năng lượng.
• Protein.
• Chất béo và carbohydrate.
• Vitamin và khoáng chất.
• Nước và điện giải.
• Khả năng tiêu hóa và hấp thu.
• Khả năng nhai, nuốt.
• Bệnh nền.
• Mức độ vận động.
• Tình trạng viêm, nhiễm trùng và chuyển hóa.
• Nguy cơ suy dinh dưỡng.
• Nguy cơ hội chứng nuôi ăn lại.
• Mục tiêu phục hồi chức năng.

Tổng lượng dinh dưỡng của người bệnh cũng cần được đánh giá từ tất cả các nguồn: thức ăn, nước uống, sản phẩm dinh dưỡng đường uống, nuôi ăn qua đường tiêu hóa, dinh dưỡng tĩnh mạch và các nguồn dịch khác có liên quan.

Do đó, thay vì chỉ hỏi:

“Hôm nay người bệnh được bao nhiêu kcal?”

Gia đình nên quan tâm rộng hơn:

“Người bệnh có đang nhận đủ và phù hợp các chất dinh dưỡng cần thiết hay không? Phương thức cung cấp dinh dưỡng hiện tại có còn phù hợp với giai đoạn hồi phục hay không?”

2. Vì sao người bệnh nặng thường phải dùng dinh dưỡng bổ sung hoặc nuôi ăn qua ống?

Khi bệnh nặng, người bệnh có thể gặp nhiều trở ngại khiến việc ăn bằng miệng không còn an toàn hoặc không đáp ứng đủ nhu cầu.

Ví dụ:

• Người bệnh chưa đủ tỉnh táo để ăn.
• Đang đặt nội khí quản hoặc vừa cai máy thở.
• Nuốt không an toàn.
• Ho yếu hoặc phản xạ bảo vệ đường thở kém.
• Khó thở hoặc quá mệt để hoàn thành một bữa ăn.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Chướng bụng, đầy bụng.
• Không dung nạp thức ăn.
• Bệnh lý đường tiêu hóa ảnh hưởng hấp thu.
• Nhu cầu dinh dưỡng tăng trong quá trình bệnh nặng và phục hồi.
• Người bệnh quá yếu để tự ăn.

Trong những trường hợp này, cố ép người bệnh ăn bằng miệng chưa chắc là lựa chọn tốt.

Điều quan trọng là cung cấp dinh dưỡng bằng con đường an toàn và phù hợp nhất tại từng thời điểm.

Ở người bệnh nặng không thể ăn bằng đường miệng nhưng đường tiêu hóa còn sử dụng được, dinh dưỡng qua đường tiêu hóa thường được cân nhắc thay vì để người bệnh nhịn ăn kéo dài.

3. Nuôi ăn qua sonde không có nghĩa là người bệnh phải bỏ ăn bằng miệng vĩnh viễn

Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.

Ống thông dạ dày hoặc các phương pháp hỗ trợ dinh dưỡng khác có thể chỉ là một giai đoạn trong hành trình điều trị và hồi phục, chứ không nhất thiết là phương thức dinh dưỡng lâu dài.

Khi tình trạng người bệnh cải thiện, mục tiêu có thể chuyển dần từ:

nuôi ăn hoàn toàn → ăn bằng miệng một phần → ăn bằng miệng chủ yếu → trở lại chế độ ăn phù hợp tại gia đình.

Ở người có khả năng ăn bằng miệng an toàn, việc phục hồi ăn uống tự nhiên nên được đánh giá khi tình trạng lâm sàng cho phép.

Một nguyên tắc quan trọng là:

Không nên giữ ống nuôi ăn chỉ vì đã đặt ống, nhưng cũng không nên tự ý tháo hoặc ngừng nuôi ăn chỉ vì người bệnh đã ăn được vài thìa cháo.

Việc chuyển đổi cần được đánh giá từng bước.

4. Khi nào người bệnh có thể bắt đầu trở lại ăn bằng miệng?

Không có một mốc thời gian duy nhất áp dụng cho tất cả mọi người.

Thời điểm bắt đầu ăn trở lại phụ thuộc vào bệnh lý, mức độ hồi phục và khả năng nuốt của từng người.

Người bệnh có đủ tỉnh táo không?

Người bệnh cần có mức độ tỉnh táo phù hợp để phối hợp khi ăn và bảo vệ đường thở.

Nếu người bệnh còn ngủ gà, lơ mơ hoặc không kiểm soát tốt đường thở, gia đình không nên tự ý cho ăn hoặc uống bằng miệng.

Người bệnh có nuốt an toàn không?

Khả năng nuốt đặc biệt quan trọng ở:

• Người vừa rút nội khí quản.
• Người từng thở máy kéo dài.
• Người sau đột quỵ.
• Người mắc bệnh thần kinh.
• Người cao tuổi suy yếu.
• Người yếu cơ.
• Người có bệnh vùng đầu, cổ.
• Người thường xuyên ho, sặc khi ăn uống.

Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:

• Ho hoặc sặc khi uống nước.
• Giọng nói trở nên ướt hoặc khàn sau khi ăn.
• Thở nhanh hơn khi ăn.
• Thức ăn lưu lại trong miệng.
• Khó nuốt.
• Ăn một bữa mất rất nhiều thời gian.
• Thường xuyên sốt hoặc viêm phổi không rõ nguyên nhân.

Nếu nghi ngờ rối loạn nuốt, người bệnh cần được đánh giá chuyên môn trước khi tăng lượng ăn bằng đường miệng.

Đường tiêu hóa có dung nạp thức ăn không?

Cần theo dõi:

• Buồn nôn.
• Nôn.
• Chướng bụng.
• Đau bụng.
• Tiêu chảy.
• Táo bón.
• Khả năng tiêu hóa thức ăn.

Người bệnh có thực sự ăn đủ không?

Đây là điểm rất quan trọng.

Ăn được không đồng nghĩa với ăn đủ.

Người bệnh có thể ăn được nửa bát cháo nhưng tổng năng lượng, protein, nước và vi chất trong cả ngày vẫn thấp hơn nhiều so với nhu cầu.

Vì vậy, khi chuyển từ nuôi ăn sang ăn bằng miệng, cần theo dõi lượng ăn thực tế, không chỉ nhìn vào việc người bệnh “đã ăn được”.

5. Khi nào có thể giảm hoặc ngừng nuôi ăn qua sonde?

Việc ngừng nuôi ăn qua ống nên được cân nhắc khi người bệnh đã thiết lập được khả năng ăn uống bằng đường miệng một cách an toàn và đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng.

Thông thường cần xem xét:

• Người bệnh tỉnh táo.
• Nuốt an toàn.
• Không sặc đáng kể khi ăn uống.
• Có thể ăn đủ lượng cần thiết.
• Uống đủ nước hoặc đáp ứng nhu cầu dịch theo chỉ định.
• Tình trạng tiêu hóa ổn định.
• Không có chống chỉ định đặc biệt.
• Tình trạng dinh dưỡng được theo dõi.
• Bác sĩ hoặc nhân viên y tế phụ trách đánh giá phù hợp để giảm hỗ trợ.

Không nên quyết định tháo sonde chỉ dựa vào việc người bệnh đã ăn được một hoặc hai bữa.

Ngược lại, nếu khả năng ăn bằng miệng đã phục hồi tốt và đáp ứng đủ nhu cầu, nuôi ăn qua ống cũng không nhất thiết phải duy trì kéo dài.

6. Khi nào người bệnh có thể trở lại “bữa ăn gia đình”?

Đây thường là điều người bệnh và gia đình mong muốn nhất.

Tuy nhiên, trở lại bữa ăn gia đình không có nghĩa là:

Hôm qua còn nuôi ăn qua sonde → hôm nay ăn một bữa cơm bình thường như trước khi bệnh.

Quá trình phục hồi thường diễn ra từng bước:

Nuôi ăn qua ống hoặc hỗ trợ dinh dưỡng

↓

Tập ăn bằng miệng lượng nhỏ

↓

Điều chỉnh độ mềm, đặc và kết cấu thức ăn nếu cần

↓

Tăng dần số bữa và lượng ăn

↓

Theo dõi nuốt, tiêu hóa và lượng ăn thực tế

↓

Giảm dần dinh dưỡng hỗ trợ khi khẩu phần ăn đáp ứng được nhu cầu

↓

Trở lại bữa ăn gia đình phù hợp với bệnh nền

Đây là quá trình phục hồi dinh dưỡng, không đơn giản chỉ là “bỏ sữa và ăn cơm”.

7. “Ăn như người bình thường” không phải lúc nào cũng có nghĩa là ăn giống trước khi bệnh

Khi người bệnh đã ổn định, mục tiêu có thể là trở lại bữa ăn gia đình.

Nhưng bữa ăn đó vẫn cần được điều chỉnh theo tình trạng bệnh.

Ví dụ:

Người suy tim

Có thể cần kiểm soát lượng muối và dịch tùy mức độ bệnh và chỉ định điều trị.

Người bệnh thận

Có thể cần điều chỉnh protein, kali, phospho, natri hoặc lượng dịch tùy chức năng thận và phương pháp điều trị.

Người đái tháo đường

Cần chú ý lượng carbohydrate, loại thực phẩm và cách phân bố bữa ăn.

Người suy dinh dưỡng

Có thể cần tăng mật độ năng lượng và protein thay vì chỉ tăng khối lượng thức ăn.

Người rối loạn nuốt

Có thể cần thức ăn mềm, nghiền hoặc điều chỉnh độ đặc.

Người bệnh gan, tụy hoặc đường tiêu hóa

Chế độ ăn cần được cá thể hóa tùy bệnh lý và khả năng dung nạp.

Vì vậy:

“Ăn cơm gia đình” không có nghĩa là ăn tùy ý.

Mục tiêu là giúp người bệnh trở lại một chế độ ăn tự nhiên, an toàn, phù hợp bệnh lý và có chất lượng sống tốt nhất có thể.

8. Có nên thay hoàn toàn bữa ăn bằng sản phẩm dinh dưỡng?

Các sản phẩm dinh dưỡng đường uống có thể rất hữu ích khi người bệnh không thể ăn đủ bằng thức ăn thông thường.

Tuy nhiên cần phân biệt rõ:

Bổ sung dinh dưỡng

và

Thay thế hoàn toàn bữa ăn.

Một công thức dinh dưỡng có thể cung cấp năng lượng, protein, chất béo, carbohydrate, vitamin và khoáng chất.

Nhưng nếu người bệnh vẫn có khả năng ăn uống an toàn, mục tiêu dài hạn không nhất thiết là phụ thuộc hoàn toàn vào sản phẩm dinh dưỡng.

Bữa ăn thông thường còn đem lại:

• Mùi vị.
• Cảm giác ngon miệng.
• Khả năng lựa chọn món ăn.
• Hoạt động nhai và nuốt.
• Giao tiếp với người thân.
• Cảm giác chủ động.
• Niềm vui trong bữa ăn.
• Duy trì thói quen sinh hoạt.
• Chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, mục tiêu không nên chỉ là:

“Đủ kcal.”

Mà nên hướng đến:

“Đủ dinh dưỡng, an toàn, duy trì khả năng ăn uống và phục hồi chất lượng cuộc sống.”

9. Khi nào có thể giảm hoặc ngừng sản phẩm dinh dưỡng bổ sung?

Không nên quyết định chỉ dựa vào số ngày đã sử dụng.

Có thể cân nhắc giảm dần khi:

• Người bệnh ăn bằng miệng an toàn.
• Khẩu phần ăn tăng ổn định.
• Tổng năng lượng và protein từ thức ăn đáp ứng phần lớn hoặc toàn bộ nhu cầu.
• Không tiếp tục sụt cân ngoài dự kiến.
• Tình trạng dinh dưỡng ổn định hoặc cải thiện.
• Không còn nguyên nhân đặc biệt khiến nhu cầu dinh dưỡng tăng cao.
• Bệnh nền ổn định.
• Người bệnh uống đủ dịch theo nhu cầu hoặc theo chỉ định.
• Nhân viên y tế đánh giá việc giảm hỗ trợ là phù hợp.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, đôi khi sản phẩm dinh dưỡng vẫn được sử dụng giữa các bữa ăn thay vì thay thế hoàn toàn bữa chính.

10. Người bệnh nặng có thể mất cơ dù vẫn được cung cấp đủ năng lượng

Một trong những vấn đề thường gặp sau điều trị ICU hoặc nằm viện kéo dài là giảm khối lượng và sức mạnh cơ.

Vì vậy, phục hồi sau bệnh nặng không nên chỉ nhìn vào cân nặng.

Gia đình nên quan sát thêm:

• Người bệnh có tự ngồi dậy được không?
• Có thể ngồi vững không?
• Có thể đứng lên không?
• Có thể đi lại không?
• Có tự cầm thìa và ăn được không?
• Có tự vệ sinh cá nhân được không?
• Sức cơ có cải thiện không?
• Mức độ vận động hàng ngày thế nào?
• Khẩu phần protein và năng lượng có phù hợp không?

Một người tăng vài kilogram nhưng vẫn rất yếu, mất cơ và phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc chưa thể xem là đã phục hồi đầy đủ.

Do đó, dinh dưỡng cần đi cùng vận động và phục hồi chức năng phù hợp.

11. Hội chứng nuôi ăn lại: Vì sao không nên “cho ăn thật nhiều để bù”?

Một vấn đề cần đặc biệt lưu ý ở người suy dinh dưỡng là hội chứng nuôi ăn lại – refeeding syndrome.

Nguy cơ có thể tăng ở người:

• Đã ăn rất ít hoặc gần như không ăn trong nhiều ngày.
• Sụt cân đáng kể.
• Suy dinh dưỡng.
• Có một số rối loạn điện giải.
• Có bệnh lý hoặc yếu tố nguy cơ liên quan.

Ở những người này, việc tăng dinh dưỡng quá nhanh có thể gây những thay đổi chuyển hóa và điện giải nguy hiểm.

Vì vậy, gia đình không nên nghĩ:

“Mấy ngày nay ông/bà ăn ít quá, hôm nay cho ăn thật nhiều để bù.”

Ở người có nguy cơ cao, dinh dưỡng cần được tăng dần và theo dõi phù hợp bởi nhân viên y tế.

12. 7 câu hỏi nên trả lời trước khi bỏ sonde hoặc giảm dinh dưỡng hỗ trợ

Gia đình có thể sử dụng 7 câu hỏi sau như một checklist trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng:

1. Người bệnh đã đủ tỉnh táo để ăn chưa?
2. Khả năng nuốt có an toàn không?
3. Có ho hoặc sặc khi uống nước và ăn không?
4. Đường tiêu hóa có dung nạp thức ăn tốt không?
5. Người bệnh thực tế ăn được bao nhiêu trong một ngày?
6. Lượng thức ăn đó có đáp ứng đủ năng lượng, protein và dịch không?
7. Nếu giảm sonde hoặc sản phẩm dinh dưỡng, kế hoạch theo dõi tiếp theo là gì?

Nếu chưa trả lời rõ được các câu hỏi trên, gia đình không nên tự ý ngừng hỗ trợ dinh dưỡng.

13. Chăm sóc người bệnh sau ICU tại nhà cần theo dõi những gì?

Khi người bệnh từ bệnh viện trở về nhà, gia đình thường phải cùng lúc quản lý nhiều vấn đề:

• Ăn uống.
• Dùng thuốc.
• Vận động.
• Vệ sinh.
• Phòng ngừa té ngã.
• Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
• Chăm sóc sonde hoặc các dụng cụ y tế nếu còn sử dụng.
• Phòng ngừa loét tì đè.
• Theo dõi tình trạng tinh thần.
• Lịch tái khám.
• Phục hồi chức năng.

Đây cũng là giai đoạn dễ xuất hiện khoảng trống chăm sóc giữa bệnh viện và gia đình.

Gia đình có nhu cầu có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc tại nhà & bệnh viện của Spirit Health Care VN, trong đó có các hình thức hỗ trợ sinh hoạt, hỗ trợ ăn uống – đi lại, theo dõi cơ bản, chăm sóc điều dưỡng và phối hợp với gia đình trong quá trình phục hồi.

Internal link đề xuất: gắn cụm từ “dịch vụ chăm sóc tại nhà & bệnh viện của Spirit Health Care VN” về trang Dịch vụ của Spirit.

Ngoài ra có thể internal link cụm từ “chăm sóc người bệnh tại nhà” về trang chủ hoặc chuyên mục chăm sóc tại nhà của Spirit.

14. Khi nào gia đình cần liên hệ nhân viên y tế sớm?

Cần được đánh giá y tế nếu người bệnh xuất hiện:

• Ho hoặc sặc thường xuyên khi ăn uống.
• Khó thở khi ăn.
• Tím tái.
• Lơ mơ hơn.
• Nôn liên tục.
• Chướng bụng hoặc đau bụng nhiều.
• Không ăn hoặc uống được.
• Có dấu hiệu mất nước.
• Tiêu chảy kéo dài.
• Sụt cân nhanh.
• Yếu tăng dần.
• Sốt hoặc nghi ngờ viêm phổi.
• Sonde bị tuột, tắc hoặc nghi ngờ sai vị trí.
• Các dấu hiệu bất thường khác khiến gia đình lo lắng.

Đặc biệt, không tự cho ăn bằng miệng ở người đang giảm ý thức hoặc có nguy cơ sặc rõ rệt.

15. Câu hỏi thường gặp về dinh dưỡng cho người bệnh nặng

Người bệnh đang nuôi ăn qua sonde có được ăn bằng miệng không?

Có thể trong một số trường hợp, nhưng cần xác định người bệnh có đủ tỉnh táo và nuốt an toàn hay không. Không nên tự cho ăn nếu chưa chắc chắn về khả năng nuốt.

Ăn được cháo rồi có thể rút sonde ngay không?

Không nhất thiết. Cần đánh giá lượng ăn thực tế trong ngày, khả năng nuốt, khả năng uống đủ dịch và mức độ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng trước khi ngừng nuôi ăn qua sonde.

Có phải uống sữa dinh dưỡng càng nhiều càng tốt?

Không. Lượng và loại sản phẩm cần phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng, bệnh nền, khả năng tiêu hóa và tổng lượng thức ăn người bệnh đang nhận.

Người bệnh sau ICU nên ăn gì?

Không có một thực đơn duy nhất cho tất cả mọi người. Chế độ ăn cần được cá thể hóa theo khả năng nuốt, tiêu hóa, mức độ suy dinh dưỡng, bệnh nền và giai đoạn hồi phục.

Khi nào người bệnh có thể ăn cơm trở lại?

Khi người bệnh đủ tỉnh táo, nuốt an toàn, dung nạp tốt và có thể tăng dần độ đặc, kết cấu thức ăn. Một số người có thể trở lại cơm bình thường nhanh, trong khi người khác cần giai đoạn cháo, thức ăn mềm hoặc nghiền lâu hơn.

Có nên cân người bệnh thường xuyên?

Theo dõi cân nặng có giá trị nhưng không nên là tiêu chí duy nhất. Cần kết hợp với lượng ăn, sức cơ, vận động, khả năng tự chăm sóc và tình trạng lâm sàng.

16. Kết luận: Mục tiêu cuối cùng là đủ dinh dưỡng và trở lại cuộc sống bình thường nhất có thể

Dinh dưỡng cho người bệnh nặng không phải cuộc chạy đua để đạt một con số kcal.

Ở giai đoạn cấp tính, sonde, sản phẩm dinh dưỡng hoặc các phương pháp hỗ trợ khác có thể rất cần thiết để bảo đảm người bệnh nhận được dinh dưỡng phù hợp.

Nhưng khi tình trạng cải thiện, một câu hỏi khác cần được đặt ra:

“Người bệnh đã có thể trở lại ăn uống bằng miệng an toàn và đầy đủ chưa?”

Nếu câu trả lời là có, việc từng bước trở lại bữa ăn gia đình có thể trở thành một phần quan trọng của quá trình phục hồi.

Mục tiêu không chỉ là:

Sống qua một đợt bệnh nặng.

Mà còn là:

Ăn được – vận động được – tự chủ hơn – giao tiếp với gia đình – và từng bước trở lại cuộc sống thường ngày.

Spirit Health Care VN – Đồng hành cùng gia đình trong hành trình phục hồi

Sau một đợt bệnh nặng hoặc thời gian điều trị kéo dài tại bệnh viện, việc chăm sóc tại nhà có thể bao gồm nhiều công việc từ hỗ trợ ăn uống, vệ sinh, vận động đến theo dõi tình trạng người bệnh và phối hợp tái khám.

Spirit Health Care VN cung cấp giải pháp chăm sóc tại nhà & bệnh viện, đồng hành cùng gia đình theo nhu cầu thực tế của từng người bệnh.

Có thể hỗ trợ:

• Chăm sóc người cao tuổi.
• Chăm sóc người bệnh sau xuất viện.
• Hỗ trợ ăn uống và sinh hoạt.
• Điều dưỡng chăm sóc tại nhà.
• Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
• Hỗ trợ vận động.
• Đồng hành tái khám.
• Điều phối chăm sóc khi gia đình cần thêm nguồn lực.

Hotline: 0972 036 528

Internal link: “Chăm sóc tại nhà & bệnh viện” → trang Dịch vụ Spirit Health Care VN.

Internal link: “Spirit Health Care VN” → Trang chủ Spirit Health Care VN.

Thông tin trong bài nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe chung, không thay thế chẩn đoán, đánh giá khả năng nuốt, chỉ định dinh dưỡng hoặc điều trị trực tiếp từ bác sĩ và nhân viên y tế.

Nguồn tham khảo chuyên môn

• ESPEN – Clinical Nutrition in the Intensive Care Unit.
• NICE – Nutrition Support for Adults: Oral Nutrition Support, Enteral Tube Feeding and Parenteral Nutrition.